مدیریت-تصمیم گیری-برنامه ریزی

•برنامه ریزی یک عمل مدیریتی محسوب شده و زیر مجموعه مدیریت می باشد.
•هدف آن اتخاذ تصمیم گیری بهتر در میان گزینه های موجود است که یک عمل مدیریتی محسوب می شود
 
•برنامه ریزی: یک فرایند تصمیم گیری فعالانه با هدف به حداقل رسانیدن عدم قطعیت ها و مخاطرات در جهت شکل دهی به یک سری اقدامات یا برنامه ها که منجر به تخصیص عقلایی منابع محدود می گردد، می باشد.
 
فرایند برنامه ریزی
 
•به طور کلی فرایند برنامه ریزی شامل تعدادی از مراحل یا فازها است که به صورت سیستماتیک و در یک محدوده زمانی مشخص به انجام می رسد.
•برنامه ریزی یک فرایند خطی بدون انعطاف نمی باشد. در عمل موارد پیش بینی نشده ای روی می دهد که نیاز به ایجاد تغییر در برنامه خواهد بود.
•بنابراین برنامه ها اغلب دارای حدی از انعطاف پذیری یا خود اصلاحی هستند.
•تاجایی که از چرخه برنامه ریزی (PDCA) یاد می شود.
 

رهیافت عقلایی برنامه ریزی
 (Rational approach to planning)
شامل 9 مرحله زیر می باشد:

•شناسایی مسئله و تعیین نیاز
•جمع آوری و تجزیه و تحلیل داده ها
•تعیین اهداف کلی (Goals) و عملیاتی (Objectives)
•طبقه بندی و تشخیص مسئله و موضوعات پیرامونی آن
•تعیین گزینه ها: پاسخ های محتمل
•تحلیل (مقایسه) گزینه ها
•ارزیابی و توصیه اقدامات لازم
•تدوین یک برنامه اجرایی
•نظارت، پایش و ارزیابی نتایج
 
 
 شکل- مراحل نه گانه برنامه ریزی عقلایی
 
 
بیان مسئله و نیازها
•تعیین صحیح مشکل و مسئله، نقطه محوری در شروع یک برنامه ریزی موفق است (George, 1994).
•
•تعیین مسئله با آگاهی و بیان یک نیاز آغاز می شود.
•سپس لازم است مسئله به طرز صحیح بیان یا تبیین (Formulated) شود
 
دو حالت در بیان نیازهای مسئله
 
•بیان نیازهای واضح: به عنوان مثال نیاز به افزایش عرض یک جاده به میزانی خاص برای پوشش دادن به حجم بیشتر ترافیک عبوری.
•بیان نیازهای ضمنی: یا آنکه بیان نیاز حالت عام تر و کلی تری داشته باشد، مانند نیاز به ارتقاء کیفیت محیط زیست یا افزایش میزان فضاهای سبز و باز.
 

    شناسایی و تعیین دقیق یک مشکل بستگی به این دارد که آن مشکل به نحو صحیح تبیین (Formulated) شده باشد.

 

 

    مراحل بیان مسئله

•تصور (Conceptualize)وضعیت مشکل ساز - ایجاد تصویری از موضوعات مرتبط با آن
•توصیف از وضعیت مشکل ساز- تلاش برای ارائه توضیح در مورد تصویر ساخته شده.
•ارائه همه راهکارها و راه حل های ممکن- جستجو برای تمام گزینه های موجود برای حل مشکل
•ایجاد معیاری برای ارزیابی گزینه ها- تعیین و تعریف روشی برای انتخاب میان آنها.

 

•ابزارهای تبیین مسئله
•امروزه ابزارها و تکنیک های مختلفی برای تبیین (فرموله کردن) مسئله و مشکل وجود دارد
• از آن جمله حتی می توان به سیستم های اطلاعات جغرافیایی اشاره نمود که با استفاده از آن می توان نماهای مختلف و لایه های متفاوت مسئله را تصویر سازی نموده و ارتباطات موجود بین اجزای مسئله را کشف نمود
 
 
جدول- برخی از روش های متداول تبیین مسئله در برنامه ریزی

 

نام ابزار یا روش

توضیحات

نمودار مسئله

Problem diagram

در این روش از فلش هایی به منظور نشان دادن جهت و ماهیت ارتباطات علی- معلولی بین اجزاء مختلف مسئله استفاده می شود.

ماتریس برهم کنش

Interaction matrices

در این روش ماهیت و شدت برهم کنش بین عوامل، موانع و گزینه های مختلف نشان داده می شود.

روش کیو

Q-methodology

در این روش از طریق تحلیل آماری اجزا، مهمترین عوامل موثر در مسئله شناسایی می شود.

روش دلفی

Delphi technique

در این روش نظرات از گروه خبره پرسیده شده و اجماع بدست می آید.

آزمون فرضیات

Assumption analysis

در این روش فرضیات مهم و دارای عدم قطعیت مشخص شده و به آنها پاسخ داده می شود.

 

اهداف برنامه

 

    اگر برنامه ریزی را به صورت فرایندی برای دستیابی به یک چشم انداز در آینده در نظر بگیریم، برای:

– شناخت این چشم انداز
–کمک به تمرکز تلاش ها و هدایت اقدامات،

    نیاز به تعیین اهداف برای برنامه خواهیم داشت.

اهداف کلی (Goals)

•اهداف کلی در برنامه ریزی، منعکس کننده وضعیت ایدئولوژیکی و ارزش های اجتماعی افراد دخیل در فرایند برنامه ریزی می باشد.
•به عبارت دیگر، اهداف کلی مشخص کننده جهت گیری های اصلی برنامه ریزی و درمراحل بعد، فرایند ارزیابی و تصمیم گیری می باشند (Kaiser et al., 1995).
 
انواع و حالت های اهداف کلی
 

اهداف کلی ممکن است به دو حالت تعیین شوند:

•بیان یک وضعیت ایده آل
•یا پاسخ به یک مشکل
•

مثال؟

 

مراحل تعیین اهداف کلی

تعیین اهداف کلی شامل سه فعالیت می باشد:

•تعیین مشکلات فعلی و آتی
•تبیین آرمان های جامعه
•تعیین موضوعات راهبردی و اولویت ها
 
 
مثال هایی از اهداف کلی که ممکن است در یک برنامه وجود داشته باشند
 
•دستیابی به محیط زیست سالم طبیعی
•دستیابی به یک محیط زیست متعادل شهری
•حفاظت از زیستگاه های مهم و حساس
•فراهم آوردن حداکثر دسترسی مردم به فضاهای سبز و باز.
اهداف عملیاتی (Objectives)
 
•اهداف عملیاتی حالت خاص تری نسبت به اهداف کلی  داشته
• و نشاندهنده پله هایی هستند که یکی یکی برای رسیدن به هدف کلی باید پیموده شوند.
 
 
•مثال: ممکن است ظرفیت یک محل دفن زباله کم بوده و کفاف نیازهای منطقه را ندهد. بنابراین در جهت افزایش ظرفیت و عمر مفید آن، ممکن است اهداف عملیاتی به شرح زیر به نظر برسد:
–توسعه صنایع بازیافت زباله در سطح محله
–کاهش مصرف مواد غیرقابل بازیافت در اغذیه فروشی های محلی به میزان 30 درصد
 
به کارگیری رهیافت سیستمی

در برنامه ریزی
 
•مفهوم سیستم و روش تجزیه و تحلیل سیستمی ساختاری مفید برای سازمان دهی و ساده سازی پیچیدگی های یک مسئله
•و در نتیجه: درک بهتر ارتباطات و وابستگی های موجود بین اجزا و عناصر سیستم می گردد(Chadwick, 1974; Feldt, 1988).
 
مهمترین ویژگی تفکر سیستمی از دیدگاه برنامه ریزی
 
•توجه به یک کل
•تعیین دقیق تر علت ها و اثرات فرایند تصمیم گیری
•امکان پیش بینی نتایج کار
 
مفاهیم مهم تفکر سیستمی در برنامه ریزی
 
•حالت یا وضعیت سیستم (System state): وضعیت سیستم در یک نقطه مشخص از زمان ازنظر ویژگی های قابل توصیف آن (نظیر تعداد، اندازه، عمر، رنگ، وزن و...) می باشد.
•این وضعیت از طریق مقدار هر یک از این ویژگی ها در زمان مورد بررسی بیان می شود (شاخص ها و متغیرها)
 
 
•محیط سیستم (System environment): از آنجا که هر سیستمی شامل مجموعه ای از اجزا است، به محیطی برای واقع شدن و انسجام یافتن این اجزا نیاز خواهد داشت.
•محیط سیستم خود بخشی از سیستم نمی باشد اما می تواند تاثیر مهمی بر سیستم و اجزای آن داشته باشد.
•به عبارت دیگر محیط شامل کلیه متغیرهایی است که
می توانند بر حالت سیستم تاثیر بگذارند.
 
 
•برهم کنش سیستم با محیط (System interaction):
یک سیستم ممکن است طوری طراحی شده باشد که هیچ گونه ارتباط و برهم کنشی با محیط بیرونی خود نداشته باشد.
•در این حالت با یک سیستم بسته مواجه خواهیم بود.
•حالت برعکس آن نشان دهنده باز بودن سیستم است.
 
•رویداد سیستم (System event): نشاندهنده بروز تغییر در یک یا چند ویژگی سیستم می باشد.
•این تغییر در طی یک دوره زمانی مشخص روی می دهد.