زمین شناسی و ژئومرفولوژي فلات ایران

طی دوران کوارترنر فلات ایران تحت فشارهای تکتونیکی قاره های آفریقا، عربستان، هند، آسیا و اروپا به شکل یک بیرون زدگی با لبه های بلند در اوراسیا (بخش جنوب غربی آسیا) پدیدار شد. حضور فشار پوسته های تکتونیک باعث حضور شرایط پرانرژی و زلزله خیزی شد که هنوز وجود بارزش با شکل گیری جوانترین ارتفاعات و بزرگترین و پرخطرترین مناطق سانحه خیز جهان در فلات ایران مطرح بوده و دیده می شود.

در مقیاس کلان ایران شامل گستره های وسیعی از بالغ بر چهار نوع واحد ژئومورفولوژیک ولی با خصوصیتهای بیوفیزیکی وباماهیت توزیع متنوع خود باعث حضورتنوع اشکال سرزمین با دوازده مورد طبقات زیر مشهوداست.هر یک از این واحدها اولا خود با ساختاری متفاوت منجر به حضور زیرواحدها و رخساره های زیادی گردیده که در مقیاس میانی و محلی مطرح میگردد. سرزمین ها یا کمربندهای ارتفاعی متفاوت و پیوسته به علاوه با توجه به تغییر ارتفاع از شرایط فیزیکی متغیر و متنوع برخورداراست که در تناسب با محل حضورشان (درهر شرایط و پهنه) از گرادیانت های تغییر متفاوت از یکدیگر برخوردارند در مقیاس بزرگتر (محلی) تنوع ساختاری تحت تاثیر شرایط مورفوکلیماي غالب است. اثرگذاری جریانات آب و باد، دو سیال مهم شکل دهنده به سرزمین فیزیکی تغییراتی مشخص روی انواع سنگ بستر را در همبستگی با ارتفاع رقم میزند. هوازدگي و يخ زدگي در ارتفاعات فوقانی و آلپي داراي اهميت بیشتری است. اما در ارتفاعات پايين تر فرسایش آبی همراه با فعالیت رودخانه ها نقش حمل رسوبات را در شكل دهي به اراضي ایفا میکند. توزيع فضايي عوامل و فرايندهاي شکل زائی سيماي سرزمين درغالب نظام بالادست - پايين دست در چهار طبقه ارتفاعي قابل تجزیه و تحلیل است و هر یک تبعات متفاوتی هم روی پایین دست دارد که در برنامه استفاده از سرزمین شایان توجه است؛

قلل وكوه هاي مرتفع با فعاليت يخچالي، و فرایندهای هوازدگی فیزیکی (فرسایش) مشخص میگردند.

ارتفاعات جنب آلپي با فعاليت هاي جنب يخچالي و فرایندهای فرسایش رودخانه اي مشخص هستند.

شکل زائی آبی و گاه بادی در كوه پايه ها و در دشت سرها شاخص است.

غلبه عوامل شکل زایی بادی مشخصا در اراضي گرم و خشك ریزدانه وكويریا بیابان غالب است.

 

حتی ناهمواری محلی هم شرایط آب و هوائی ایران را متاثر میکند. در مقیاس منطقه ای کوهستانها و خشکی غیر منطقه ای (Non-Regional Aridity) در سطح ناحیه ای آب و هوا (بارش و تابش و تبخیر و تعرق) روی شیب های دارای جهت شمالی یا جنوبی متفاوت است و در سطح محلی و بزرگ مقیاس ارتفاع (کمربندهای ارتفاعی؛ رجوع شود به بخش مقیاس محلی) همراه با جهت تعیین کننده شرایط آب و هوائی و همینطور رویش و فرایندهای خاکزائی با هم متفاوتند. در مجموع این همبستگی نزدیک شرایط فیزیکی سرزمین ها و ناهمواری اراضی تنوع چشم گیرتری از آنچه ناشی از حضور نفوذ مناطق متنوع زیستی بر سرزمین های جا به جای ایران موجب شده است میگردد.

از کوهستان و تپه ها تا دشتها و بیابان و کویر زیستگاه های متنوع با حضور عوامل مختلف در همه مقیاس ها پدیدار شده و سپس با حضور قدیم جوامع در آنجا گسترش و بسط یافته است.در سراسر مسیر سیستم های همبسته سیستم های محلی اکولوژیک از افزایش تنوع ناشی از شکل اراضی در سطح محلی برخوردارند. این تنوع با توجه به منافع حضور شرایط و منابع مختلف طی فصول و در جهات و ارتفاعات گوناگون توسط اهالی تحت بهره برداری قرار گرفته و حمایت و حفاظت شده است.

از جالب ترین خصوصیات توپوگرافی فلات ایران ناهمواری خرد ناشی از حضور مجموعه ای از فرایندهای ژئومورفولوژیک مثل فرسایش و زهکشی و ... است که هنوز با شدت و گستره اولیه اش ادامه دارد. این شرایط به تبع ارتفاع و حضور در جا به جای فلات تحت تاثیر مناطق زیستی و اکولوژیک مختلف از تنوع و پیامدهای متنوع برخوردار شده است. در هر گستره مکانی تنوع خاک از نظر فیزیکی و شیمیائی و ارتباط با رطوبت و گیاهان دیده میشود. لذا اگرچه رویش گیاهان چوبی یا خشبی در ارتفاعات معین قابل پیش بینی است و روی شیب شمالی بیش از شیب خشک و شیبدارتر جنوبی باشد اما در جنوب تا گیاهان دائمی و گندمیان پایا روی شیب جنوب بیشتر دیده می شود. روی شیب ملایمتر کشت دیم غلات و چرای مفرط صدمات زیادی بر خاک زده است. لذا شکل زمین و فیزیوگرافی اراضی حتی در مقیاس بسیار بزگ محلی و سایت عامل تعیین کننده ای برای شرایط حفاظت از تنوع زیستی هم محسوب میگردد. روی شیب تندتر شمالی با وجود فرسایش خاک و شسته شدن سطوح با روان آبهای شدیدتر هنوز شرایط طبیعی و رویشگاه های اصیل علفی و چوبی (به علت سختی بهره برداری) یافت میگردد.

ايران در سطح جهانی متاثر از كمربند خشك جهان و در مقیاس منطقه ای متاثر از دشتهای خشک آسیای میانه است. بسیاری از خصوصیات اکولوژیک سرزمین های فلات ایران را همین تاثیرات بر شرایط غالب مورفوکلیماتیک و بیوکلیماتیک تعریف نموده اند. در بخش قابل توجهی از ایران (به استثنای منطقه خزری و سواحل خلیج فارس) آب و هوا و سرزمین (لاقل از نظر غلبه بارش زمستانی و حضور غالب سنگ بستر آهکی) شبیه مناطق مدیترانه ای است با تابستان های خشک تر و طولانی تر. در سطح منطقه و محلی نوسانات دما و رطوبت طی فصول مختلف و طی شبانه روز(به علت موقع و فقدان پوشش گیاهی)  بسیار شدیدتراست. به علت گستردگی حدود ایران روی عرض های زیاد جغرافيايي وهمینطور نفوذ نسبی شرایط اقلیمی مختلف از پیرامون فلات ایران مناطق اقلیمی متنوعی (از نظر متوسطها و نوسانات و تحولات فصلی پارامترهای اقلیمی و اثر تجمعی همه این پارامترها) را دارا است.

 

الف- از نظر تفاوت میانگین های درجه حرارت سالانه :

• مناطق سرد تا خیلی سرد، در منطقه وسیعی از ایران از ارتفاعات زاگرس تا کوه های داخلی
• مناطق گرم و خشک، در نواحی مرکزی ایران تا جلگه های سواحل جنوبی
• مناطق معتدل مدیترانه ای، در زاگرس میانی و ارتفاعات داخلی
• مناطق معتدل مرطوب، در دشت های ساحلی منطقه خزری

ب- از نظر تفاوت در میانگین های رطوبت نسبی ؛

• مناطق خشک و نیمه خشک، (75 درصد ایران) با بارندگی سالانه 50 تا 500 میلیمتر در مرکز.
• مناطق نیمه خشک، با بارندگی 200 تا 400 میلیمترو با 500 میلیمتربارش در نواحی کوهستانی تر
• ناحیه مرطوب خزری، با بارندگی سالانه 600 تا 2000 میلیمتر (در 4 درصد سطح ایران)،

در مجموع تغییرات آب و هوائی بصورت یک گرادیانت غالب کاهش رطوبت و افزایش دما از شمال به جنوب و از غرب به شرق است. اثرات تجمعی همه عوامل موثر بر آب و هوای خرد و میانی  (Meso- Micro-climates)موجب شکل گیری شرایط آب و هواهای متمایزتری درهر بخش از فلات ایران شده که با احتساب تحولات فصلی و مناطق زیستی متناسب با ارتفاع و تحت تاثیر فیزیوگرافی متفاوت در شرایط تاثیرپذیری از یک یا چند شرایط اقلیمی در سطح ماکرو متنوعتر از معمول هم شده است.

بالاخره در ایران بر اساس شرایط و تغییرات کمیتها با ماهیت توزیع فضائی پارامترهائی چون گرما، نم، ابر، بارش، باد و گردوغبار، شدت تابش و بروز تندر (دکترسیدابوالفضل مسعودیان) پانزده ناحیه اقلیمی را شناسائی و به صورت نقشه زیر ارائه نموده است. در مقیاس محلی تنوع آب و هوا از نظر رطوبت نسبی و دمای شب و روز با تغییرات ارتفاع همبستگی زیادی دارد. شرایط فیزیوگرافیک و ژئومورفولوژیک متنوع در ایران در هر یک از مقیاس های تحلیل مولد تنوع شرایط آب و هوا و فعالیت عوامل شکل زا میگردد. بطور کلی (جز در دامنه های شمالی البرز) با هر صد متر افزایش ارتفاع دمای متوسط یک درجه خنک تر است ورطوبت نسبی هم  با هر صد متر افزایش ارتفاع شش دهم درصد افزایش می یابد. به علاوه دامنه آفتاب گیر (گرمتر و خشک تر) و سایه (مرطوب تر) از شرایط دما و رطوبت بسیار متفاوت برخوردارند. بر همین اساس است که هر یک از کمربندهای ارتفاعی تعیین کننده شرایط زیستی، خصوصیات بیوفیزیک و توان سرزمین آنجا را نیز متاثر یا شاید حتی تعریف میکند. البته توجه کنید که بستگی به محل و حضور در هرپهنه بر اساس سازماندهی سلسله مراتبی ساختار (و کارکرد) سیستم طبیعی منوط به مقیاس بالاتراست.

 

 

 

معرفی مرکز ایران ؛ فلات مركزي

مرکز ایران ؛ فلات مركزي

به محدوده مثلثي شكل داخل فلات ايران كه توسط ارتفاعات حاشيه اي محصور شده است. فلات مركزي مي گويند كه مجموعه اي از آبخيزهاي بزرگ و كوچك بسته را در بر مي گيرد. ويژگي اين محدوده وجود چاله هاي وسيع همراه با رشته كوه هاي منفرد و شرايط اقليمي خشك است. عمده مناطق كوهستاني اين محدوده توده مرطوبي دريافت نمي كنند امّا ارتفاعات كوهستاني در امتداد كمربند سنندج ـ سيرجان و سهند ـ زنده (بزمان) رطوبت خوبي را دريافت مي كنند به همين دليل در فصل سرد بارش باران و برف قابل توجهي دارند امّا رود دائمي در آنها جريان نمي يابد. به طور كلي در فلات مركزي به دليل وجود سيلاب هاي پرانرژي و ضعف پوشش گياهي و رگبارهاي تند در كوهها فرسايش آبي قابل توجه است به همين دليل يكي از فرايندهاي شكل زايي در اين منطقه به شمار مي آيد. كوهستان ها به همراه دشت هاي پايكوهي سيستم هاي همبسته اي را در فلات خشك مركزي به وجود مي آورند كه امكان زيست را براي انسان، گياه و جانور مهيا مي سازد به همين دليل كوهها در فلات مركزي از اهميت خاصي برخوردار هستند و شناخت دقيق اين اكوسيستم ها و ارتباطات اكولوژيك آنها با پايين دست شان قابل توجه است.

ساختار سيماي سرزمين در فلات مركزي به صورت لكه لكه است درياچه، كوه، باتلاق، واحدها، اراضي مزروعي و اراضي شهري به صورت لكه هاي مجزا و پراكنده ديده مي شوند كه در ماتريس غيرقابل زيستي قرار گرفته اند. در فلات داخلي معادن غني وجود دارد ضمن آنكه منبع خوبي براي انرژي خورشيدي نيز به شمار مي رود.

شرايط زيستي در فلات مركزي

فلات مركزي ايران از نظر پوشش گياهي تحت تأثير منطقه ايران ـ توراني بخش افغانستان ايران است. اين بخش فلات مركزي ايران و شمال بلوچستان و بخش هايي از افغانستان را در بر مي گيرد. فلات مركزي قابل تفكيك به زيستگاه هاي مختلفي است كه در هر كدام اجتماعات گياهي خاص رويش دارد. به عنوان مثال محدوده هاي داراي زهكشي ضعيف در برگيرنده^ء اجتماعات هالوفيت است. كفه هاي داراي زهكشي بهتر پوشيده از درمنه هستند كه خود نيز اجتماعات متنوعي از اين گونه را در بر مي گيرند. بخشي از اراضي عريان هستند. امّا نكتۀ قابل توجه آن است كه فلور فلات مركزي از نظر گونه بسيار غني است.

از نظر حيات وحش نيز به گونه هاي با ارزشي چون گورخر، يوزپلنگ و قوچ و ميش، كل و بز، روباه، گرگ و كبك مي توان اشاره كرد.

 

معرفی بخش البرز ایران

البرز شمالی  :

خصوصیات زیستی

*پوشش گياهي البرز

البرز غربی بالاترین میزان رطوبت و بارندگی را نسبت به دو پهنه دیگر دارد. گیلان شاخص این بخش است. البرز مرکزی نسبت به گیلان گرمتر و خشک تر است شاخص آن مازندران است.

ادامه نوشته

معرفی غرب ایران منطقۀ زاگرس

سیستم اصلی زاگرس از مشرق مدیترانه شروع جنوب ترکیه را طی می کند سپس وارد عراق شده و در بخش غربی ایران امتداد مي يابد در ایران زاگرس یکپارچه ترین تودۀ کوهستانی محسوب می شود که بین آب های خلیج فارس و جلگه بین النهرین از یک سو و ایران مرکزی از سوی دیگر واقع شده و روندی شمال غربی ـ جنوب شرقی دارد اين كوهستان از حوالی مریوان شروع و تا تنگۀ هرمز ادامه دارد. طول آن حدود 1400 کیلومتر و پهنای حداکثر آن 360 کیلومتر است. در اکثر تقسیمات زمین شناس زاگرس به سه واحد فرعی تقسیم می شود.

1. زاگرس مرتفع،
2. زاگرس چین خورده و
3. زاگرس چین نخورده.

ادامه نوشته

تنوع زیستی فلات ایران

تنوع زیستی

فلات ايران مناطق زيستي مختلف منطقه را که در طول ها و عرض هاي جغرافيايي مختلف هستند مانند پلي به یکدیگر ارتباط داده است. .با توجه به ارتفاعات بلند و عریض در حاشیه فلات، نفوذ شرایط طبیعی پیرامونی به داخل فلات ایران مشکل و مشروط بوده است. صعب العبور بودن نقش مهمی در گزینش و غربال جابه جائی گونه های گیاهی و جانوری دو طرف فلات داشته است. تنوع زيستي در فلات ايران اگرچه مستقیما ناشی از مقر خاصش است ولی به علت حضور تنوع فيزيوگرافيك و ژئومرفولوژيك شرایط متنوع تری به شرح زیر (Zohari 1973) باعث گردید. تا کنون بيش از 167 خانواده گياهي (برابر با كل قاره اروپا) و حدود 1810 گونه گياهي شناسائی شده است.:

ادامه نوشته

هیدرولوژی ایران

هیدرولوژی

فلات ایران از نظر جریان آب تنها در معدود حوضه های آبخيز به آب های آزاد؛ چون خليج فارس، درياي عمان و درياي خزر می ریزد. در دیگرحوضه هاي آبخيز شرایط بسته غالب بوده و آب به جز آنچه به زیر زمین نفوذ میکند درنهایت دراراضي پست فاقد زهکشی در انتهای آبخیزها بصورت درياچه وتالاب وپلایا وغالبا بصورت شوره زار مرطوب مدتی تجمع میکند. این سازماندهی با احداث سدها و تخصیص غلط منابع آب مختل گردیده و اختلال های غیر قابل جبرانی را باعث میگردد.

با وجود خشک بودن، تنوع ويژگيهاي هيدرولوژيكي آبریزها (باز و بسته) زياد است. علاوه بر حضور جريانات سیلابی که از شرایط موقت فصلي تا تنها چند روزه متغیرند، تفاوت کیفیت آبها نیز با توجه به مسیر آبهای جاری روی و(حتی بیشتر) زیرزمین درهمبستگی با انواع سنگ بستر متغیرو متنوع است. بالاخره، ارتباط نزدیک کمیت و کیفیت آبهای سطحی و تحت الارض در همبستگی با ارتفاع نیز باعث افزایش پیچیدگی مدیریت شده است. آنومالی هیدروگرافیک زاگرس بارها اذعان شده (.......................) و ساختار هیدروگرافی جوان زاگرس همواره با تحولات فیزیکی و تغییرات آب مواجه است.

یکی از عوامل موثر بر تنوع ساختار فیزیکی و اکولوژیک سرزمین فلات ایران، حضور یا عدم حضور نسبی آب و بویژه فرایندهای هیدرولوژیک است. آب و جریانهای آبی نقش بارزی در شکل زایی فیزیکی ساختار سرزمین دارد.آب  ضمن آنکه یک منبع حیاتی مصرف به شمار می آید به عنوان یک جریان بر اساس سرعت، توانایی حمل مقادیر متفاوتی از مواد را در هر زمان و مکان داشته و به این طریق در فرایند شکل زایی سرزمین ایفای نقش می کند. به علاوه آنکه آب به عنوان عامل ایجاد برقراری ارتباطات میان سیستمهای بیوفیزیکی در مقیاسهای مختلف و ارتفاعات گوناگون  نقش حیاتی را به عنوان کریدور یا مسیر جریان حمل مواد و گونه های زیستی ایفا می کند. با توجه  به ویژگی های مورفولوژیکی و اقلیم فلات ایران نقش فرایندهای جریانات آبی در شکل زایی و عدم تجانس ساختاری سرزمین همواره بسیار مهم بوده است به نحوی که موجب شکل گیری سیستم های متنوع ژئومورفولوژیک و در نتیجه شرایط اکولوژیکی متنوع شده است.

یکی از ویژگی های بارز اقلیم ایران در بیشتر مناطق توزیع نامنظم بارش می باشد که معمولا از غرب به شرق و از شمال به جنوب همچنین با گرادیانت کاهش ارتفاع کاهش می یابد. شرایط بارندگی که عمدتا متاثر از اقلیم مدیترانه ای است به گونه ای است که کل موجودی آن در یک دوره زمان کوتاه(فصل بهار) که حاصل آب شدن ذخیره برف زمستانی و بارش بهاری است جریان یافته و سپس زمان خشکی رودخانه ها فرا می رسد. تنها بخش شمالی البرز است که از بارش های منظم ( چهار فصل) برخوردار است. سایر مناطق الگوی بارندگی نامنظم و سیلابی دارند . این وضعیت بر شرایط مورفولوژیکی همچنین اکولوژیکی تاثیر دارد.به منظور شناخت بهتر فرایندهای هیدروژئومورفولوژیکی به عنوان زیر بنای اکولوژی متنوع فلات ایران به ویژگی های حوزه های آبریز ایران پرداخته می شود.

حضور جریان آبهای سطحی سرزمین ایران بیش از هر چیزی تحت تاثیر دو عامل اقلیم و ناهمواری ها هستند. اقلیم در آبدهی جریانات نقش دارد در حالی که ناهمواری های سرزمین رفتار و قلمرو یا میدان عمل هیدروژئومورفولوژیکی زهکش ها را مشخص می کند. حوزه های آبریز در واقع چاله هایی هستند که با توجه به ناهمواری ها و شیب ظاهری و عمومی شان آبهای روان اطراف را در خود جمع کرده و به سمت پست ترین نقطه خود (دریاهای آزاد، دریاچه ها، چاله های پست ....) هدایت می کنند و واحدهای مناسبی برای مطالعات به شمار می آیند.

در مقیاس کلان قاره ای کل ایران در دو نوع سیستم حوزه آبریز قرار می گیرد.:

حوزه های اگزورئیک: که شامل تمام زه کشهای غربی و جنوبی کشور هستند که به دریای آزاد تخلیه می شوند.مرز شمالی این حوزه کلان که همان خط تقسیم آب است از جنوب دریاچه وان شروع شده از غرب دریاچه ارومیه عبور کرده و منطبق بر خط الراس زاگرس و مکران امتداد و وارد پاکستان می شود.

حوزه های اندورئیک(قاره ای): که بخش شمالی خط تقسیم حوزه اگزورئیک واقع شده و زهکش های آن به سمت شمال به داخل فلات ایران منتهی می شود  و یا این که در حوزه های بسته داخلی به چاله های پست منتهی می شود.(شکل 1) .

 بیش از  60% مساحت کشور را حوزه های اندورئیک تشکیل می دهد  که بخش عمده آن متعلق به فلات داخلی هستند. مهمترین ویژگی های عمومی در این حوزه ها به شرح زیر است:

• همه این حوزه ها بسته و مسدود هستند ظاهری کاسه مانند دارند و راه به آبهای آزاد ندارند.
• در اغلب موارد دبی آنها کم و نامنظم است و عمدتا به سمت شرق و جنوب شرقی آبدهی آنها کم می شود.  خصوصیت سیلابی دارند در نتیجه مواجه با یک دوره کوتاه طغیان آبی و بلافاصله کاهش سریع آب و خشکی هستند.
• جریانها در این حوزه ها فصلی و غیر دائمی است و بستر اکثر رودها در این حوزه ها به ویژه در فصل گرم سال و در محل خروج از کوهستان خشک است.
• جریانهای آبی در این حوزه ها دارای بار رسوبی و آبرفت بالا است که به دلیل فرسایش پذیری ناشی از نوع بارش ها و جریانهای سیلابی ، ضعف پوشش گیاهی و سازندهای فرسایش پذیر است
• تقریبا در تمامی این حوزه ها و یا بخشی از آنها آبهای سطحی و زیرزمینی شور جریان دارد.
• شکل عمومی حوزه ها نیز به گونه ای است که در وقوع سیل نقش دارد.

لازم به ذکر است که حوزه های بسته کناری فلات مثل حوزه دریاچه ارومیه یل حوزه سیستان در شرق به دریاچه های دائمی یا دوره ای ختم می شوند که در تمام سال پر از آب است. در حالی که حوزه های فلات این چنین نیستند برخی به در بخش کویری خود به دریاچه های موقت و کم عمق(چندساله) منتهی می شوند برخی نیز به باتلاق های تقریبا دائمی با فلور و فون هیدروفیت ختم می شوند که علت آن این است که بیشتر آبراهه ها قبل از رسیدن به انتها به زیرزمین رفته و نوعی جریان تحت الارضی به وجود می آورد وجود شط ها در زیر پوسته نمکی در مناطق کویری حاصل این فرایند است.

حوزه دریای خزر به دلیل رژیم اقلیمی خود دارای ویژگی های کاملا متفاوتی نسبت به حوزه فلات داخلی است. این حوزه دارای رودهای دائمی و پرآب و خروشان است که عمدتا از کوههای البرز سرچشمه می گیرد. در این حوزه عمده زهکش ها  به دریاچه خزر ختم می شود مهمترین ویژگی های ان در زیر خلاصه شده است:

• دارای رودخانه های دائمی و جریانهای نسبتا تند و سیستم شبکه آبی متراکم
• دبی منظم ناشی از توزیع زمانی مکانی یکنواخت بارندگی
• رودخانه های عمدتا کوتاه همراه با بریدگی های عمیق به دلیل شیب زیاد در حدفاصل سرچشمه تا مصب
• عمده رودخانه ها به دریای خزر یا تالابهای ساحلی ختم می شوند.
• حوزه جنوبی کشور از کردستان غربی تا بلوچستان شرقی را در بر می گیرد از نظر هیدرولوژی و ژئومورفولوژی  رودخانه های این  حوزه  به دو گروه قابل تفکیک است:

شکل گیری ژئومورفولوژی ایران .جز زلزله و آتش فشان که جز در چند هنوز فعال است دو نیروی فرسایش بادی و فرسایش آبی نقش به سزایی داشته است. مجموعه این دو عامل  شکل زا سیمای سرزمین ایران را به وجود آورده است که دینامیک و عملکرد خاصی برای آن قابل تعریف است.

 

 

زمین شناسی ژئومورفولوژی

سرزمین ایران از نظر زمین شناسی در بخش میانی کوهزاد آلپ-هیمالیا است که از باختر اروپا آغاز و پس از گذر از ترکیه، ایران، افغانستان تا تبت و شاید تا نزدیکی­های برمه و اندونزی ادامه دارد (آقانباتی، 1379).

 Koberآن را یک Oragen دو لبه یا دو طرفه توصیف می­کند که بین دو رشته کوه در انتهای کفه روسیه (آسیا) در شمال با خط منحنی شده است. البرز در جنوب آن و زاگرس که در انتهای کفه­ی عربی و مزوپوتامیا (بیشتر غرب تا تنگه­ی هرمز صادق است) با خط عمان قطع می­شود. پوسته ایران پس از برخورد قاره- قاره صفحه عربی با صفحه ایران و شکل­گیری کوهزایی زاگرس و فراخاست پوسته، برای رسیدن به حالت تعادل دچار کشش­های پس از کوهزایی شده است­(آقانباتی، 1379؛ امامی، 1379؛ ملکی و همکاران، 1391). کشور ما در قسمت میانی کمربند کوهزایی آلپی می­باشد و این حرکات هنوز به اتمام نرسیده و تعادل نهایی بر قرار نشده است؛ لذا با توجه به موقعیت ایران و واقع شدن در بین دو قاره قدیمی و مقاوم یعنی اوراسیا در شمال، و آفریقا –عربستان درجنوب، پلات فرمی تُرد و شکننده است و گسل­های فعال و فراوان و زلزله­های متعدد دلیل این مدعا است.

ادامه نوشته

شناخت کلی ایران

آب و هوای ایران

کشور ایران عموما دارای آب و هوای خشک و نیمه خشک است ، بطوریکه میزان بارندگی سالانه در ایران 250 میلیمتر است در حالیکه متوسط بارش سالانه خشکیهای جهان 750 میلیمتر یعنی 3 برابر ایران می باشد. موقعیت جغرافیایی کشور روی کره زمین؛ استقرار در کمربند خشک بیابانی، عامل تعیین کننده اقلیم غالب خشک و نیمه خشک می باشد  ، ایران در نیمکره شمالی و در بین دو عرض جغرافیایی 25 تا 40 درجه قرار دارد. 

گردش جوی در عرض های جغرافیایی تقریبا 30 درجه به گونه ای است که سبب فرونشینی دائم هوا می شود.در واقع به دلیل حرکت وضعی زمین نیرویی به نام نیروی کوریولیس در جو شکل می گیرد که موجب انحراف هوا در دو نیمکره می شود. به نحوی که در نیمکره شمالی هوا به سمت راست و در نیمکره جنوبی به سمت چپ منحرف می شود. با توجه به این شرایط حرکت هوا در استوا همگرا شده و باعث جابجایی هوا به سمت بالا می شود این حرکت رو به بالا باعث کاهش دما، اشباع و تراکم بخار آب و در نتیجه شکل گیری ابرهای گسترده و متراکم می شود به همین دلیل ریزش های شدید جوی(بارش) در این ناجیه اتفاق می افتد بر عکس در طرفین استوا بین عرض های 15 تا 35 درجه شمالی و جنوبی جریان هوا شروع به حرکت به سمت پایین کرده و گرم می شود به نحوی که اگر ابری هم وجود داشته باشد در اثر بالا رفتن دما از بین می رود. بنابراین به ندرت ابر بارداری در این عرض ها دیده می شود. فرونشینی هوا در این عرضها امکان صعود هوا و در نتیجه بارندگی را به حداقل می رساند. حاصل این توده پرفشار هوا تسلط شرایط اقلیمی خشک و بیابانی بر این نواحی است. به همین دلیل این محدوده را کمربند بیابانی می نامند. چرا که بیشتر بیابانهای دنیا در این محدوده قرار گرفته اند.ایران با توجه به عرض جغرافیایی خود درست در قلب این کمربند واقع شده و تحت تاثیر شرایط آب و هوایی گرم و خشک آن قرار گرفته است. بارندگی کم با پراکنش زمانی و مکانی نامنظم،تبخیر زیاد، دامنه بسیار زیاد گرمایی... از ویژگی های مناطق بیابانی است که موجب افزایش شدت آسیب پذیری این مناطق می شود. قرار گرفتن این فلات در محدوده کمربند بیابانی دنیا از یکسو و محصور شدن آن در حصارهای کوهستانی عریض و مرتفع از سوی دیگر سبب تسلط پدیده خشکی در دو سوم مساحت ایران شده به نحوی که شرایط اقلیمی خشک و بیابانی ویژگی بارز آن  به شمار می­ آید.

ارتفاعات پیرامونی ایران مهمترین مانع نفوذ توده­های مرطوب غربی و شمالی می ­باشند. کوه­های البرز در برابر توده­های مرطوب شمال باعث صعود هوا و بارندگی می­ شود. مهمترین پیامد این فعل و انفعالات ایجاد تنوع اقلیمی در درون و بیرون فلات شده است. این موانع طبیعی به نوعی هم باعث تشدید خشکی و بیابان در داخل فلات شده­ اند و هم نوعی اعتدال آب و هوایی در بخش های کوهستانی و کوه پایه ارتفاعات فلات ایجاد کرده­ اند. در مجموع می ­توان گفت که بخش های داخلی فلات ایران هم از خشکی در مقیاس جهانی (کمربند بیابانی و توده پرفشار هوا) متأثر می­ شود و هم به علت محصور بودن در کوهستان­های مرتفع از نوعی خشکی منطقه­ ای متأثر است ولی همین ارتفاعات حاشیه­ ای مانع از پیشروی و توسعه قلمرو مورفوکلیماتیک بیابانی و خشک به مناطق حاشیه­ای فلات شده است لذا همانطوریکه هانس بوبک گفته است: چنانچه ارتفاعات حاشیه­ای ایران به ویژه زاگرس و البرز وجود نمی­داشت و سیستم گردش عمومی جو را مختل نمی­ کرد بیابان­های فرامرزی جنوب و شمال ایران به یکدیگر می­ پیوستند و تقریباً تمامی ایران تحت سلطه آب وهوای گرم و خشک و فرایندهای ژئومورفیک حاصل از آن قرار می­گرفت و نه بارش حاشیه ای و نه حتی بارندگی­های خزری نمی­توانست شعاعی به گستردگی اکنون داشته باشد. یادآوری کنیم که نبود البرز و زاگرس و ارتفاعات فلات ایران آنرا خشک ­­تر و تنوع زیستی آنرا محدود می­ نمود. مرکز پرفشار فلات مرکزی باعث پس زدن هوای مرطوب سرد زمستان و هوای گرم موسمی که به سمت غرب و جنوب شرق فلات حرکت می­ کند شده ریزش های حاشیه ای در ارتفاعات به دلیل قدرت بیشتر کویر بسیار بسیار محدودتر بود و حتی آثار حضور دریای مازندران هم در کمیت و کیفیت شدیدا متاثر می شد.

 

ادامه نوشته

معرفی جنوب ایران؛ جلگه هاي ساحلي

 (خليج فارس و درياي عمان) :

جلگه هاي جنوبي كشور به صورت نوار نابرابري در 2 راستا گسترش يافته.

1-در حاشيۀ شمالي خليج فارس از خوزستان تا بندرعباس در جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي.

2- در حاشيۀ شمالي درياي عمان از بندرعباس تا خليج گواتر در راستاي غربي ـ شرقي. از آنجا كه شرايط و منشأ تشكيل جلگه هاي ساحلي در خليج فارس و درياي عمان متفاوت است، بنابراين ويژگي هاي آنها نيز متفاوت بوده و در 2 بخش مورد مطالعه قرار مي گيرد.

1- جلگه هاي ساحلي خليج فارس :

اين جلگه از مرز عراق تا بندرعباس را در بر مي گيرد و به 2 بخش قابل تقسيم مي باشد. جلگۀ خوزستان و كنارۀ باريك خليج فارس از هنديجان تا بندرعباس.

ادامه نوشته

معرفی شرق و جنوب شرقي ايران

شرق و جنوب شرقي ايران

اين بخش از ايران برخلاف مناطقي كه تاكنون بررسي شد (البرز و زاگرس) داراي رشته كوه هاي متعدد و جداگانه اي است كه تقريباً كم ارتفاع تر هستند و در محاصره اراضي مسطح دشتي قرار دارند. گسترۀ اين محدوده از شمال شرقي ايران يعني رودخانۀ اترك در مرز ايران و تركمنستان شروع و تا جنوب سيستان امتداد مي يابد و داراي نواحي متنوعي از كوههاي برفي دره هاي باز و عميق، دشت هاي وسيع به همراه اراضي ماندابي و باتلاقي و كوير مي باشد.

ادامه نوشته

جایگاه منحصر به فردکوهستان در توسعه فلات ایران

جایگاه منحصر به فردکوهستان در توسعه فلات ایران

در کتاب آسمانی و مقدس ما مسلمانان است که کوه مشابه میخ هایی حافظ و نگهدارنده کره زمین است. کوه ها موجب انسجام و ثباتی از شرایط هستند که برای بالندگی حیات در کره زمین ضرورت دارد. آنچه این بیان در برگرفته است اگرچه هنوز برای ما کاملا روشن نباشد اما در هر حال گویا اهمیت بی بدیل کوهستان برای زندگی درکره زمین است. در هر حال مشخص است که لیتوسفر، هیدروسفر، آتمسفر و بیوسفر با حضور کوهستان های بلند و (بین هزار متر تا هفت هزار متر) مرتفع پرکنده بر سراسر زمین ناهمواریهایی را موجب شده اند که پایداری شرایط فیزیکی (آب و هوا) و شرایط  زیستی (دما و ...)  را میسر می کنند.

ادامه نوشته

کاربرد دانسته در برنامه ریزی. اکولوژی با سیبرنتیک

اکولوژی با سیبرنتیک:

نظریه سیبرنتیک در اواخر دهه 1950 به عنوان یکی از پایه های اساسی نظریه کارکرد اکوسیستم ها در اکولوژی معرفی شد. این نظریه که به موضوع چگونگی تنظیم، کنترل و ایجاد تعادل در سیستم های پیچیده می پردازد بر تحلیل بازخوردهای(feedback) مثبت و منفی به عنوان مکانیسمی برای کنترل و تنظیم خودکار سیستم های باز تکیه دارد. این نظریه اولین بار توسط وینر در سال 1919 در مدیریت صنعت و فن آوری مطرح شد. با تعمیم این نظریه به اکوسیستم ها چگونگی تعادل در اکوسیستم ها با تجزیه و تحلیل سیستمی مورد شناسایی قرار گرفت. با کمک این نظریه می توان به بررسی کنش و واکنش میان ساختارها و کارکردهای اکوسیستم پرداخت و چگونگی تعادل اکوسیستم را مورد بررسی قرار داد. این روش شناسی در پی تجزیه تحلیل سیستم های پیچیده ای چون سیستم های طبیعی است. این نظریه مبنای بسیاری از تحقیقات در زمینه اکوسیستم ها را فراهم می آورد. و به درک بسیاری از حالت ها، رفتار و شرایط اکوسیستم ها کمک می کند. مفاهیم سازگاری، بقا، تعادل و پایداری و غیره مستقیما با درک این نظریه ارتباط دارند.

ادامه نوشته

فرایندهای ساحلی ایران

فرایندهای ساحلی ایران

حدود یک سوم از مرز های ایران را سواحل دریاهای شمال وجنوب کشور تشکیل می دهند که می توان خطوط ساحلی دریاچه های داخلی را هم به  آن افزود. بنابراین با توجه به این گستردگی و ویژگی های ساختاری متفاوت در پهنه های آبی ایران، می توان گفت ژئومورفولوژی ساحلی این مرز و بوم، وسیع و بسیار غنی است  بدیهی است که  این غنای ژئومورفیک علاوه بر اینکه حاصل دخالت فرایندهای درونی بوده، نتیجه تاثیر گذاری فرایندهای بیرونی در منطقه ساحلی نیز می باشد که عمده ترین آنها به شرح زیر است (زمردیان،1381).

ادامه نوشته

معرفی دریاچه خزر

دریاچه خزر

جغرافیای دریای خزر(مازندران): دریای خزر با وسعت حدود 386400کیلومترمربع وحجم آبی حدود 77000کیلومترمکعب بزرگترین دریاچه کره زمین است.عرض دریای مازندران بین 200تا550 و طول آن حدود1030کیلومتر است.طول خط ساحلی مازندران در مرزهای ایران992کیلومتر از آستارا تا دهانه رود اترک ومیانگین عمق آب در قسمت های شمالی 2/6متر، درقسمت های میانی حدود 700متر وگودترین نقطه آن دربخشهای جنوبی5 102متر است.حدود دوسوم حجم آن در قسمت جنوبی (در محدوده آبهای ایران) قرار دارد.شوری آب کم بوده وحدود 8/12گرم در لیتر است.

ادامه نوشته

ضرورت شناخت ایران در سه مقیاس

ضرورت شناخت ایران در سه مقیاس

فلات ایران دارای ویژگی های بارزی است که ناشی از حضور فلات ایران در مقر آسیای میانه و همینطور شرایط درونی فلات ایران است . در انطباق با این ویژگی ها طی زمان طولانی انواع نظام های بهره برداری و کاربری اراضی شکل گرفته است و این شیوه های تخصیص منابع خود منجر به شکل گیری سرزمین های فرهنگی گردیده است مسبب این ویژگی های اکولوژیک در بزرگترین عرصه جغرافیایی و طولانی ترین فرآیندها آثار زمین شناسی بر ساختار سرزمین می باشد. فلات ایران به صورت یک orogeny  دو لبه در محل برخورد کفه های آسیا ، عربستان و دشت های آبرفتی مزویوتامیا و آسیای میانه و روسیه در خارج آن به وجود آمده است. نماد آن حضور رشته کوه های بزرگ البرز و زاگرس می باشد. (یاوری،1393)

ادامه نوشته