ارزیابی توان اکولوژیکی محیط زیست
برای ارزیابی توان اکولوژیکی در منطقه مورد مطالعه از روش روی هم گذاری مک هارگ(1969) و ادهمی مجرد(1368) استفاده شده است. این روش ارزیابی به سه بخش یک عامله، دو عامله و سه عامله تقسیم بندی میشود.برای ارزیابی توان اکولوژیکی در منطقه از روش سه عامله مخدوم استفاده شد و در نهایت طبقه بندی و پهنه بندی سرزمین با استفاده از این روش که نوعی روش تجزیه و تحلیل سیستمی است انجام گرفت. در ابتدا باید مبادرت به تولید نقشه های شیب ، جهت و ارتفاع از سطح دریا برای منطقه مورد مطاله پرداخت و سپس با تلفیق این سه نقشه با هم به نقشه شکل زمین رسید. در واقع روی هم گذاری نقشه ها برای رسیدن به نقشه شکل زمین از دو شیوه امکان پذیر است: 1) شیوه چند ترکیبی 2) شیوه دو ترکیبی.
در شیوه چند ترکیبی سه نقشه مذکور را باهم روی هم گذاشته و به جدا کردن مناطق مشترک آن ها می پردازیم ولی در شیوه دو ترکیبی ابتدا نقشه شیب را بر روی نقشه ارتفاع از سطح دریا گذاشته و مناطق مشترک را جدا کرده و نقشه جاگانه ای تولید میکنیم و دوباره نقشه جهت را در زیر نقشه تلفیقی قبلی(نقشه مقدماتی واحد شکل زمین) گذاشته و مجددا به جداسازی مناطق مشترک می پردازیم. شیوه چند ترکیبی، سرعت عمل بالاتری داشته و احتیاج به تبحر و تجربه ارزیاب دارد اما شیوه دو ترکیبی نتیجه بهتر و دقیقتری داشته و کاربرد آن برای ارزیابان کم تجربه راحتتر می باشد. این دو شیوه در قدیم که هنوز استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی((GIS کاربردی پیدا نکرده بود، رواج داشته است اما امروزه با توجه به پیشرفت تکنولوژی GIS و کاربرد آن در منابع طبیعی این روش های دستی به سمت کم رنگ شدن گرایش می یابند زیرا علاوه بر سختی زیاد ممکن است خطاهای ناشی از کم تجربگی و خستگی ارزیابان از دقت کار بکاهد. گرچه استفاده از سیستم های اطلاعات جغرافیایی(GIS) نیز همان نتایج را ارایه خواهد داد زیرا پایه و اساس این دو روش یکسان می باشد. با استفاده از GIS سریعتر به کار ارزیابی توان اکولوژیکی می پردازیم و به ویژه امکانات بیشتری را نسبت به روش دستی روی هم گذاری نقشه ها داشته که بعدا به آن خواهیم پرداخت.
ارزيابي توان اكولوژيكي به معني بررسي قدرت بالقوه سرزمين و تعيين نوع كاربرد طبيعي آن توسط انسان تلقي مي شود1.ارزیابی توان محیط زیست(چه اکولوژیکی و چه اقتصادی-اجتماعی) عبارت از برآورد استفاده ممکن انسان از سرزمین برای کاربری های کشاورزی ، مرتعداری، جنگلداری، پارکداری(حفاظت،توریسم)آبزی پروری، امور نظامی و مهندسی و توسعه شهری ،صنعتی و روستایی در چهارچوب استفاده های کشاورزی،صنعت،خدمات و بازرگانی است(مخدوم1380،25). ارزیابی توان اکولوژی محیط زیست عبارت است از، تعیین یا پیش بینی قدرت بالقوه و یا نوع کاربرد طبیعی سرزمین است از این قرار ارزیابی توان اکولوژیکی سرزمین ابزاری برای برنامه ریزی استراتژیک(راهبردی) استفاده از سرزمین است. برنامهریزی محیطی شامل تنظیم رابطه انسان، سرزمین و فعالیتهای انسان در زمین به منظور بهرهبرداری در خور و پایدار از جمیع امکانات انسانی و فضایی در جهت بهبود وضعیت مادی و معنوی اجتماع در طول زمان است. به عبارت دیگر برنامهریزی محیطی یعنی انتخاب کاربریهای صحیح در یک منطقه و یا یک حوضه آبخیز. بنابراین در فرایند آمایش سرزمین از یک سو با منابع طبیعی و بیولوژیکی سرزمین روبرو هستیم و از سوی دیگر با منابع اقتصادی و شرایط اجتماعی خاص سرزمین. در ادامه باید کاری را که در راستای پتانسیل منابع اکولوژی سرزمین بوده و از نظر اقتصادی توجیهپذیر و از نظر اجتماعی قابل پذیرش باشد انتخاب نمود( مخدوم،1384).
برای ارزیابی توان سرزمین و محاسبه تناسب آن برای انواع کاربری ها به کمک پهنه بندی، شیوه های متفاوتی وجود دارد . تفاوت این روش ها عمدتا به دلیل تفاوت مدل های اکولوژیکی آنها می باشد. هم چنین می توان اذعان داشت که تفاوت این روش ها به خاطر تعداد منابعی می باشد که در مرحله تجزیه و تحلیل و جمع بندی داده ها در تشکیل واحدهای سرزمین نقش دارند شباهت این روش ها یا در واقع ویژگی کلی در همه این روش ها، شناسایی یک پهنه همگن براساس توان آنها می باشد.
در مرحله بعد این پهنه های همگن برای تصمیم گیری در مورد کاربری مطلوب یا ممکن مورد مقایسه قرار می گیرند. بنابراین هر نوع روش ارزیابی که مورد استفاده قرار می گیرد، داشتن یا نداشتن توان نسبت به یک معیار، مقیاس، ضابطه و یا استاندارد سنجیده می شود. تفاوت رو شها در تفاوت معیارها، مقیاس ها، ضابطه ها و استانداردهای ارزیابی می باشد و شباهت آنها در ساختن معیار، مقیاس، ضابطه و یا استاندارد است . روش های متفاوت، ارزیابی توان اکولوژیکی سرزمین را با ساختن چندین ضابطه در قالب مدل های اکولوژیکی برای هر نوع کاربری آغاز می کنند که این مدل بسته به شرایط منطقه ای یا کشوری (از نظر اکولوژیکی و سابقه شناسایی منابع اکولوژیکی در آنها، هزینه، وقت، و غیره ) ساخته می شود. شایان یادآوری است که بسیاری از ویژگی های محیط زیستی یا عوامل ارزیابی بر توان محیط زیستی اثرات غیرمستقیم یا ضمنی دارند و علی رغم اثر مهم آنها به آسانی قابل به کارگیری در مدل های تناسب یا به عبارتی مدل های آمایش سرزمین نمی باشند. به هر حال در هر روش ارزیابی، پس از تدوین مدل، ویژگیهای اکولوژیکی تجزیه و تحلیل و جمع بندی شده در واحدها یا یگان های سرزمین، با مدل های اکولوژیکی یاد شده مقایسه می شوند و توان سرزمین نسبت به آن مدل برای هر نوع کاربری ارزیابی و سنجیده می شود و در نتیجه آن مشخص می شود که آیا یگان یاد شده برای کاربری مورد نظر توان دارد یا خیر؟ یک اصل دیگر نیز که بیش تر روش ها از آن تبعیت می نمایند آن است که عمل ارزیابی نباید فقط بر سنجش داشتن یا نداشتن توان بسنده کند، بلکه علاوه بر آن باید درجه مرغوبیت توان را نیز تعیین کند.بنابراین در ارزیابی سرزمین از هر روشی که استفاده می شود نتیجه آن باید علاوه بر ارزیابی، طبقه بندی درجه مرغوبیت سرزمین نیز باشد.(مخدوم و همکاران،1389).
بهره برداری بهینه و اصولی از منابع طبیعی سرزمین و ساماندهی کاربری اراضی بر اساس توان طبیعی (اکولوژیکی) آن، نقش مهمی در مدیریت محیط ، جلوگیری از تخریب محیط زیست در راستای توسعه پایدار دارد.ارزیابی توان اکولوژیکی یکی از روش های تعیین کاربری های بهینه اراضی است که در آن ابتدا با تهیه نقشه یگان های زیست محیطی که از تلفیق نقشه های طبقات ارتفاعی، شیب، جهت شیب، خاک و پوشش گیاهی بدست می آید و سپس با تجزیه و تحلیل سیستمی عوامل پایدار و ناپایدار اکولوژیکی سرزمین، توان انواع کاربری ها، ارزیابی می گردد. با استفاده از سامانه های اطلاعات جغرافیایی ، نقشه یگانهای زیست محیطی حوزه های آبخیز واحد ها تهیه و پس از تلفیق نقشه های لازم و بهنگام شدن آنها با استفاده از مقایسه مدل های ریاضی ، کاربری های کشاورزی، مرتعداری، جنگلداری ، توسعه شهری و روستایی، تفرج متمرکز، تفرج گسترده ، آبزی پروری و حفاظت با یگانهای زیست محیطی، توان اکولوژیکی واحدهای مزبور ارزیابی و طبقه بندی می شوند . پس از ارزیابی توان اکولوژیکی کاربری ها ، برای انتخاب بهترین گزینه ها در واحد سرزمین و ساماندهی کاربری ها، تعیین اولویت کاربری ها انجام می پذیرد ، و نقشه های طبقه توان کاربری مختلف تهیه می گردد1.
1 مقاله: پیر مرادی،مدلسازي ارزيابي توان اكولوژيكي براي كاربري اكوتوريسم در مناطق جنگلي زاگرس با استفاده ازGIS